Psychologische veiligheid: wat het is en hoe je eraan werkt

Psychologische veiligheid betekent dat teamleden zich vrij voelen om vragen te stellen, fouten te maken en zich uit te spreken - zonder bang te zijn voor een negatieve reactie of uitsluiting (Amy Edmondson, The Fearless Organization).

Een veilige werksfeer werkt als een vangnet bij het koorddansen: mét vangnet durf je nieuwe dingen uit te proberen, zonder vangnet blijf je liever stilstaan.

Psychologische veiligheid heeft vier kenmerken (Psychologische veiligheid - Zo vorm je vrijmoedige teams, Joriene Beks, 2020):

• Inclusie: een thuisgevoel in het team: jij mag zijn wie je bent, de ander mag zijn wie die is, en er is oprechte interesse in elkaar.
• Delen: teamleden delen hun meningen en bespreken fouten, naast elkaar in plaats van tegenover elkaar
• Leveren: teamleden doen vanaf de eerste dag volwaardig mee aan alle activiteiten.
• Uitdagen: de vraag durven stellen: is wat we vandaag doen beter dan gisteren, en voldoende voor morgen?

De begrippen ‘sociale veiligheid’ en ‘psychologische veiligheid’ worden vaak door elkaar gebruikt. Het zijn echter twee verschillende dingen die elkaar raken:

• Sociale veiligheid betreft bescherming tegen ongewenst gedrag: denk aan intimidatie, discriminatie, agressie, pesten, (seksuele) intimidatie of uitsluiting. Het is de zorg voor de afwezigheid van schadelijk gedrag. Werkgevers hebben hier vanuit de Arbowet een zorgplicht voor: denk aan gedragscodes, vertrouwenspersonen en klachtenregelingen. Sociale veiligheid is dus vooral iets wat je organiseert en waarborgt op organisatieniveau met behulp van beleid en maatregelen.
   
• Psychologische veiligheid gaat een stap verder, het is een sfeer die je in een team opbouwt. Het is de overtuiging dat je interpersoonlijke risico's mag en kunt nemen: een vraag stellen die misschien dom klinkt, een fout toegeven, een afwijkende mening geven of lastige vraag stellen, de leidinggevende tegenspreken. Zonder dat je bang hoeft te zijn voor afwijzing, spot of gezichtsverlies.
  Psychologische veiligheid gaat dus vooral over de dagelijkse interactie tussen mensen: hoe gaan we met elkaar om, wat is hier de cultuur, welke ongeschreven regels hanteren we met elkaar, hoe dagen we elkaar uit zodat we de afgesproken doelen halen?

Met andere woorden: sociale veiligheid beschermt je tégen iets (schadelijk gedrag), psychologische veiligheid geeft je de ruimte om iets te durven doen (je uitspreken, fouten maken, bijdragen). Sociale en psychologische veiligheid versterken elkaar: goede bescherming en waarborgen leiden tot minder zorg of angst in de persoonlijke interactie en andersom.

Psychologische veiligheid is niet hetzelfde als ‘altijd aardig zijn tegen elkaar’. Het gaat er juist om dat je elkaar durft aan te spreken en kritisch durft te zijn, op een respectvolle manier.

Een veilig team is niet conflictvrij; ook in een veilig team zitten uiteenlopende emoties. Het verschil is dat teamleden spanningen met elkaar bespreken en niet onderhuids laten gaan.

Samen de druk eraf halen én via reflectie weer verder komen. Dat kan wel degelijk ook spannend zijn. In een veilig team gaan mensen dat gesprek aan in de wetenschap dat het kan!

Streven naar psychologische veiligheid is iets dat je vanuit menselijk oogpunt of je waarden al ambieert.

Daarnaast is het ook vanuit organisatieperspectief de moeite waard: psychologische veiligheid voegt waarde toe in teams wanneer je het koppelt aan de realisatie van organisatiedoelstellingen. Een veilig klimaat leidt namelijk niet alleen tot ontspanning van het brein, maar (mede daardoor) ook tot vernieuwing en betere prestaties (onderzoek Rozovsky). Gebrek aan sociale en psychologische veiligheid leidt tot slechtere prestaties.

In onze praktijk ervaren wij dagelijks de positieve impact van psychologische veiligheid. In organisaties die gerichte aandacht hebben voor sociale en psychologische veiligheid ontstaat meer gedeelde verantwoordelijkheid en zijn er minder excessen. Als er wél wat speelt, komt het eerder op tafel en daarmee wordt het vaak minder groot.

Psychologische veiligheid bouw je in teams en zo verspreidt het zich door de organisatie. Wanneer je durft te zeggen wat je vindt, spreek je elkaar makkelijker aan en kun je samen sparren over hoe het nog beter of anders kan. Niet zo gek dus dat psychologische veiligheid een stevige basis biedt om als organisatie goede resultaten te boeken

In onze trajecten voor verschillende organisaties, zoals cultuuronderzoeken, herstel en ontwikkeling van psychologisch veilige teams, krijgen we veel vragen over Psychologische Veiligheid. Hieronder lees je de belangrijkste.

Is een team zonder wrijving automatisch psychologisch veilig

Nee, ook veilige teams hebben uiteenlopende emoties en meningsverschillen. Het verschil is dat die makkelijker worden geuit en besproken, in plaats van weggestopt.

Hoe weet ik of psychologische veiligheid in mijn team ontbreekt

Let op de volgende signalen:

• kritiek wordt zelden hardop geuit,
• dezelfde mensen zwijgen structureel,
• fouten worden verzwegen of pas laat zichtbaar, teamleden verschuilen zich achter een ander en nemen niet de verantwoordelijkheid voor een fout.

Een gedegen cultuuronderzoek maakt dit concreet inzichtelijk. Hier lees je hoe wij cultuuronderzoek aanpakken.

Hoe bouw je psychologische veiligheid op?

Als leidinggevende heb je een sleutelrol in de bevordering van psychologische veiligheid. We zetten hier een paar tips voor je op een rij:

• Begin – net als voor veel andere onderwerpen – met het goede voorbeeld te geven. Wanneer je als leidinggevende een fout toegeeft, verlaag je de drempel voor teamleden om dat ook te doen.
• Maak ruimte voor de dialoog over hoe je met elkaar wilt omgaan, en herhaal dat gesprek regelmatig.
• Betrek het thema bij de on-boarding van nieuwe medewerkers.
• Zorg voor een ‘meetlat’: een concreet, gedeeld beeld van gewenst gedrag waarmee je kunt monitoren en bijsturen.

Wil je meer lezen over de theorie achter Psychologische veiligheid?  Download dan ons e-book Psychologische Veiligheid. Of lees het artikel over Sociale en psychologische veiligheid van de SER.

Wil je weten wat jij concreet kunt doen om een veilig klimaat in je team te realiseren? Bekijk onze Masterclass Psychologische Veiligheid of vraag een vrijblijvend gesprek aan via annet@breinkorf.nl